شکرین حدیث سعدی
سخن گفتن از«استاد سخن» سعدی، افصح المتکلمین،کار بسیار مشکلی است و آنگونه که آثارش به صفت سهل ممتنع مشهور است ، سخن گفتن در بارة خود او نیز چنین است. در آسمان ادبیات ایران ستارههای فراوانی درخشیدهاند: فردوسی، نظامی، عطّار، سنایی، مولوی، حافظ، سعدی …. و بیشک سعدی یکی از درخشان ترین اینستارهها است. اگر چه به قولی «زندگی ادیب پس از مرگش آغاز میشود.» ۱ لیکن سعدی ادیبی استکه ” صیت سخنش” قبل از مرگ “در بسیط زمین” رفته است.
بی شک سعدی یکی از پایههای بنای استوار ادب پارسی و محصول شعر و نثر او تشکیل دهندةیکی از برازندهترین اندامهای پیکرهی شکوهمند فرهنگ کنونی ماست. پند سعدی که مایه گرفته ازمعارف قرآن و حدیث است، همواره نقش زرین خاطر پندآموزان، و زبان فصیح و صریح او راز گشایگنجینههای معانی برای دلهای جوینده و مشتاق بوده است…»۲
«آثار باقی مانده از سعدی، بهترین گواه بر این واقعیت است که او نه تنها شاعر و نویسندهای تواناو کمنظیر است، بلکه فرزانهای است خردمند، که در علوم دینی و اخلاقی و حکمت عملی و عرفان وسیاست و شناخت اجتماع متبحّر و صاحبنظر است و استادی او خصوصاً در این میباشد که قادراست از تمامی این اطلاعات وسیع و متنوع در بیان مواعظ و نگارش داستانها و تمثیلهای آموزندهو سرودن غزلیات پر شور و مثنویها و قصاید نغز و بدیع سود جوید و آنها را به زبانی ساده و شیرین بهشیوهای سهل و ممتنع که قابل استفادهی همگانی باشد، بیان کند…»۳
زندگی
یکی از موضوعهایی که همیشه محققان و اندیشمندان را به خود مشغول نموده است، زندگیشاعران و اندیشمندان دورههای پیشین است. غالباً، تاریخ تولد، نام صحیح، نام پدر، و حتی تاریخفوت آنان مبهم است و این ابهام موجب برانگیختن بحثهای فراوانی شده است در مورد سعدی نیزچنین است. نام، کنیه، لقب، تاریخ تولد، تاریخ وفات و مسافرتهای او به شدّت مورد اختلاف است وهر یک از صاحبنظران براساس شواهدی از آثار سعدی و به ظّن خود در این باره مطالبی را بیانداشتهاند. ۴
نام و شهرت:
بعضی او را مشرفالدین یا شرفالدین، برخی مصلح الدین عبدالله و کنیهاش را ابومحمد میدانندنام و کینه و القاب کامل او در کتاب تاریخ ادبیات دکتر ذبیحالله صفا به شرح زیر آمده است: «الشیخالامام المحقق ملک الکلام افصح المتکلمین ابو محمد مشرف الدین (شرف الدین) مصلح بن عبداللهبن مشرف السعدی شیرازی» ۵
تولد:
تولد سعدی بدرستی معلوم نیست. باتوجه به قراین و شواهد موجود سال تولد او را عدهای ۵۸۵ وعدهای ۶۰۶ هجری و عدهای نیز سالهای دیگری بین دو سال ذکر شده دانستهاند که سال ۶۰۶بیشتر مورد قبول قرار گرفته است.
وفات:
تاریخ دقیق وفات شیخ نیز جای تأمل دارد. و در این باره نیز اختلاف نظر وجود دارد به هر صورتتاریخ وفاتش را در بین سالهای ۶۹۰ تا ۶۹۵ نوشتهاند.
مسافرتها:
در اقصای عالم بگشتم
بسی بسر بردم ایام با هر کسی
تمتع به هر گوشهای یافتم
زهر خرمنی خوشهای یافتم ۶
سعدی در اثار خود از سفر به عراق، حجاز، شامات، بلخ بامیان، کاشغر، هندوستان، یمن، مصر،حبشه، مغرب، آسیای صغیر، بیت المقدس، آذربایجان و …سخن رانده است. امّا این نکته که آیاسعدی به تمام نقاطی که از آن نام برده است، مسافرت کرده باشد، جای تردید است.
آثار:
آثار منثور و منظوم سعدی شامل بیست و سه ساله به شرح زیر میباشد:
۱- دیباچه
۲- مجالس پنجگانه
۳- پنج سوال شمسالدین صاحبدیوان و جواب شیخ بهنظم
۴- سوال سعدالدین نطنزی به نظم در باره عشق و عقل جواب شیخ به نثر
۵- نصیحتالملوک
۶- شرح ملاقات شیخ با اباقاخان
۷- بوستان یا سعدی نامه
۹- قصاید عربی
۱۰- قصاید فارسی
۱۱- مراثی
۱۲- ملمّعات و ترجیعات
۱۳- طیّبات
۱۴- بدایع
۱۵- خواتیم
۱۶- غزلّیات
۱۷- صاحبیه
۱۸- مقطّعات
۱۹-رباعیات
۲۰- مفردات
۲۱- هزلیّات
۲۲- خبیثات
۲۳-گلستان .
از میان آثاری که برشمردیم گلستان و بوستان اعتبار ویژهای دارند. در این رساله اگرچه گوشهچشمی به کلیة آثار شیخ داشتهایم لیکن مآخذ اصلی این تحقیق گلستان و بوستان بوده است از اینرو به اجمال این دو اثر گران بها را معرفی میکنیم.
گلستان:
گلستان بیگمان زیباترین اثر منثور فارسی است و حکایات، تجارب و نکات اخلاقی و اجتماعیآن نیز بینظیر است. گلستان شامل هشت باب به شرح زیر است: در سیرت پادشاهان، در اخلاقدرویشان، در فضیلت قناعت، در فواید خاموشی، در عشق و جوانی، در ضعف و پیری، در تأثیر تربیت،در آداب صحبت
بنابر گفته شیخ تاریخ تالیف گلستان سال ۶۵۶ هجری و هدف از تألیف آن نصیحت بوده است.
در این مدت که ما را وقت خوش بود
زهجرت ششصد وپنجاه وشش بود
مراد ما نصیحت بود و گفتیم
حوالت با خداکردیم و رفتیم
